Poza arbitrażem, będącym jedną z form Alternatywnych Metod Rozwiązywania Sporów („ADR”) istnieją również inne metody ADR. Są one atrakcyjne dla zwaśnionych stron, dając im szeroki wachlarz możliwości rozwiązania sporu. Mogą też stanowić jedynie z jego etapów, a także być pewnego rodzaju uzupełnieniem arbitrażu w zależności od potrzeb w danym sporze.

Inne rodzaje ADR

Spośród najpopularniejszych rodzajów ADR innych niż arbitraż można wskazać:

• mediację,
• modele “mieszane”, łączące arbitraż I mediację, tj. arb-med oraz med-arb,
• koncyliację.

Metody, które nie są ujęte powyżej, występują rzadziej, co podyktowane jest specyfiką sporów lub określonym kręgiem kulturowym czy sferą gospodarczo-społecznej.

Mediacja

Obok arbitrażu mediacja stanowi najbardziej popularną metodę ADR, a także uznawana jest za najstarszą metodę rozwiązywania sporów. Cechuje się przede wszystkim (i) dobrowolnością, (ii) poufnością (iii) oraz udziałem osoby trzeciej, która jest bezstronna oraz neutralna (mediator). Wyróżnić możemy dwa główne rodzaje mediacji, tj. mediację facylitatywną, u której podstaw leży założenie, że mediator wspomaga strony w dojściu do porozumienia – wówczas można przyjąć definicję mediacji jako „kwalifikowanych negocjacji” oraz mediację ewaluatywną, w ramach której mediator aktywnie uczestniczy w poszukiwaniu rozwiązań czy ich ocenie.

W odróżnieniu od arbitrażu, mediacja nie prowadzi do wydania wyroku, lecz do zawarcia przez strony ugody, która po jej zatwierdzeniu przez sąd państwowy ma moc ugody sądowej. Należy jednak pamiętać, że w postępowaniu arbitrażowym możliwe jest nadanie mocy wyroku ugodzie zawartej przez strony, co w praktyce doprowadzi do tego, że po nadaniu jej klauzuli wykonalności przez sąd roszczenie objęte ugodą korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej (res iudicata). Zatwierdzenie ugody przez sąd to dodatkowe zabezpieczenie roszczeń strony.

Po więcej informacji na temat samej mediacji zapraszamy Państwa do śledzenia naszego cyklu o mediacji, który mogą Państwo znaleźć na stronie internetowej naszej Kancelarii [link]

Arb-med oraz med-arb

Oba modele polegają na ścisłym związku mediacji z arbitrażem. Jednakże różnią się jeśli chodzi o kolejność użycia obu metod, a także ewentualnych konsekwencji, jakie to połączenie ze sobą niesie.

W przypadku Arb-med strony decydują się najpierw na przeprowadzenie postępowania arbitrażowego, które zostaje zakończone wydaniem przez trybunał wyroku. Wyrok ten jest jednak „przechowywany” przez zespół administracyjny instytucji arbitrażowej, czy inny specjalnie do tego powołany zespół (w przypadku arbitrażu ad hoc) i nie jest na etapie wyrokowania ogłaszany stronom. Po tym etapie następuje faza mediacji, w ramach której strony, z racji przeprowadzenia postępowania arbitrażowego, zdają sobie sprawę z ich pozycji procesowych i z tego względu mogą być bardziej chętne (lub mniej) do zawarcia ugody. Jeżeli ugoda nie zostanie zawarta, wówczas „przechowywany” do tej pory wyrok zostanie ogłoszony stronom i jest dla nich wiążący.

Med-arb rozpoczyna się od mediacji, w ramach której strony próbują rozwiązać zaistniały spór. Jeżeli nie dojdzie do zawarcia ugody, wówczas strony inicjują postępowanie arbitrażowe. W praktyce wykształciły się dwa podejścia względem osoby trzeciej w obu fazach, tj. mediatora oraz arbitra/arbitrów. W realiach amerykańskich dopuszcza się, aby osoba, która była mediatorem została następnie również arbitrem w ramach postępowania arbitrażowego. W kulturze europejskiej, z kolei, uważa się to rozwiązanie za niezgodne z zasadą bezstronności osoby będącej mediatorem oraz arbitrem i nie jest powszechnie praktykowane.

Koncyliacja

Jest to metoda ADR zbliżona w swojej formie do mediacji. Różni się przede wszystkim tym, że po wysłuchaniu stron sporu i zebraniu wszelkich niezbędnych informacji, koncyliator (lub zespół koncyliacyjny) opracowuje propozycję ugody lub konkretnych rozwiązań i przedstawia je uczestnikom. Strony mają wówczas m.in. następujące możliwości:

• zaakceptowanie propozycji koncyliatora w pełni,
• zaakceptowanie propozycji koncyliatora w części i dalsze opracowywanie pozostałych elementów wspólnie z koncyliatorem lub wyłącznie między sobą,
• odrzucenie propozycji i rezygnacja z koncyliacji.

Podsumowanie

Arbitraż nie jest jedyną metodą ADR stosowaną do rozwiązywania sporów. Coraz powszechniejszym zjawiskiem są wielostopniowe klauzule rozwiązywania sporów (tzw. multi-tier dispute resolution clauses), które ustalają poszczególne etapy, jakie skłócone strony muszą przejść przed arbitrażem – najczęściej są to negocjacje lub mediacje (med-arb).

Warto zatem pogłębiać wiedzę odnośnie do charakterystyki danej metody, a przede wszystkim tego jakie konsekwencje niesie ze sobą użycie jej lub połączenie z innymi metodami ADR. Ważne jest również zaplanowanie odpowiedniej strategii dostosowanej do danej ADR, dzięki czemu strona skutecznie zabezpieczy własne interesy. Należy także pamiętać, że nie każda metoda jest uniwersalna i to od charakterystyki danego sporu/konfliktu zależy to, która z nich ma szansę powodzenia.

Literatura:

Gmurzyńska E., Morek R. (red.), Mediacje. Teoria i Praktyka, Warszawa 2024;

Włodyka S., Szumański A. (red.), System Prawa Handlowego. Tom 8. Arbitraż Handlowy, Warszawa 2015.