Sądy polubowne są postrzegane jako „młodszy brat” sądów państwowych. Znamienne, że historycznie to arbitraż jest starszy. Z czasem jednak to sądownictwo państwowe uzyskało prymat, a powszechna wiedza nt. arbitrażu zaczęła zanikać. Jeśli nie „młodszy”, to z pewnością „mniejszy” brat. Arbitraż jest często czymś nowym, nieznanym. W Kancelarii Jabłoński Koźmiński i Wspólnicy wierzymy, że gruntowna wiedza pomaga efektywnie wykorzystać zalety sądu polubownego.

Przed zawarciem umowy o arbitraż (zapisu na sąd polubowny/klauzuli arbitrażowej)

Warto sprawdzić, czy arbitraż jest właściwy. Pomocny będzie „test użyteczności arbitrażu”. Jeśli więc (1) powstał bądź może powstać spór, ale (2) nie ma zawartej z druga stroną umowy o arbitraż, lecz (3) rozważasz skorzystanie z sądu polubownego (arbitrażu), należy zwrócić uwagę na następujące cechy arbitrażu:

• potrzebujesz szybko uzyskać rozstrzygnięcie;
• sprawa ma skomplikowany charakter i do rozstrzygnięcia potrzebni są fachowcy znający jej przedmiot;
• należy zapewnić poufność postępowania, bez dostępu osób trzecich;
• warto złagodzeniu formalizm postępowania przed sądem państwowym;
• strony chcą wybrać swobodnie prawo właściwe do rozstrzygnięcia sporu;
• stronom zależy na utrzymaniu relacji i współpracy.

Jeżeli co najmniej jeden z powyższych warunków jest spełniony, arbitraż może być właściwszym rozwiązaniem niż spór przed sądem państwowym:

Jeżeli zapis na sąd polubowny już obowiązuje

Gdy umowę o arbitraż zawarto wcześniej, wniesienie pozwu przed sąd polubowny jest (w polskim porządku prawnym) koniecznością. Gdyby wniesiono go do sądu państwowego z pominięciem sądu arbitrażowego, sąd państwowy może odrzucić pozew (art. 1165 § 1 k.p.c.), co jest oczywistą stratą czasu i środków.

Koszty arbitrażu

Arbitraż nie musi być droższy niż spór przed sądem państwowym. Może być tańszy, uwzględniając: (1) wybór rodzaju arbitrażu (stały sąd polubowny/ad hoc/arbitraż administrowany), (2) tryb rozpoznania sporu (normalny vs. przyspieszony/uproszczony), (3) liczba arbitrów rozpoznających spór.

Można ograniczyć koszty arbitrażu już etapie poprzedzającym spór. Stałe sądy polubowne posiadają zwykle kalkulatory pozwalające ustalić przybliżoną wysokość kosztów sporu.

Błędne przekonanie o wyższych kosztach arbitrażu jest następstwem zignorowania: (1) kosztów wynagrodzenia prawników w dłuższym sporze przed sądem państwowym, (2) możliwości ustalenia niższej opłaty w arbitrażu ad hoc od wpisu w sądzie państwowym , (3) niemierzalnych kosztów dłuższego sporu w sądzie państwowym (np. stopniowy wzrost odsetek w miarę trwania sporu), (4) zasądzenia przez arbitrów zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony wygrywającej spór.

Porównajmy przykładowe koszty, które poniesie powód inicjując spór arbitrażowy:

Sąd	Wartość przedmiotu sporu	Wysokość opłat[1]
		SA KIG	SA Lewiatan	Sąd powszechny
100.000 zł
SA KIG		7.257 zł	8.437,80 zł	5.000 zł
SA Lewiatan
Sąd powszechny
1.000.000 zł
SA KIG		40.713 zł	41 647,80 zł	50.000 zł
SA Lewiatan
Sąd powszechny

Jak widać, powyżej pewnej wartości przedmiotu sporu arbitraż może być tańszy niż spór przed sądem państwowym.

Rodzaj arbitrażu

Arbitrzy rozpoznają sprawę działając (1) jako stały sąd polubowny, (2) w arbitrażu ad hoc, czy (3) jako arbitraż administrowany.

Stałe sądy polubowne rozpoznają z zasady większe sprawy, także międzynarodowe. Dysponują własną infrastrukturą. Prowadzą własne listy arbitrów rekomendowanych. Mają własne regulaminy postępowania w sporach. Strony zwykle prowadzą postępowanie według zasad krajowych reguł postępowania cywilnego. O ile nie umówiono się inaczej, sąd polubowny proceduje według własnego regulaminu. Instytucje arbitrażowe czasem publikują wyroki.

Arbitraż ad hoc to rozpoznanie danej sprawy bądź określonych spraw poza stałym sądem polubownym. Może on również obejmować spory powstałe, jak i przyszłe. To najbardziej elastyczna forma arbitrażu. Czasem jednak, co naganne, wykorzystywane są w tym arbitrażu regulaminy stałych sądów polubownych. Łatwo można natomiast określić honorarium arbitrów. Z zasady, arbitrzy działający w trybie ad hoc nie korzystają z infrastruktury stałych instytucji.

Arbitraż administrowany to „pomost” między arbitrażem ad hoc a stałym sądem polubownym. Za zgodą stałej instytucji, można rozstrzygnąć spór przy wykorzystaniu infrastruktury stałego sądu polubownego. Dyskusyjna jest wtedy możliwość wykorzystania regulaminu stałego sądu polubownego.  To najrzadziej występujący rodzaj arbitrażu.

Strony sporu mogą wybrać spomiędzy trzech typów arbitrażu.

Niewątpliwie, arbitraż może być lepszym rozwiązaniem niż spór w sądzie państwowym.

---

[1] Podane kwoty dot. stałych sądów polubownych są wartościami brutto, sprawa rozpoznawana przez jednego arbitra. Kwoty w tabeli nie uwzględniają kosztów ustanowienia pełnomocników procesowych.