Jedną z zasadniczych różnic pomiędzy postępowaniem przed sądem polubownym (arbitraż) a sądem państwowym jest o wiele mniejszy formalizm tego pierwszego. Reguła ta ma zastosowanie również do postępowania dowodowego, dla którego głównym źródłem zasad, według których powinno ono być przeprowadzone, jest umowa stron, w szczególności zapis na sąd polubowny. Strony mogą również umówić się na określone reguły postępowania dowodowego już na późniejszym etapie.

Niezależnie, swoboda stron w tym zakresie jest bardzo duża i można wskazać m.in. następujące możliwości:

• W arbitrażu instytucjonalnym, strony mogą zdecydować się na zastosowanie regulaminu jednego ze stałych sądów arbitrażowych – wówczas zastosowanie będą miały znajdujące się w nim reguły dotyczące dowodów (takie przewiduje np. Regulamin Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej z 1 stycznia 2025 r.);
• W arbitrażu ad hoc, z zasady stosuje się tzw. Regulamin UNCITRAL;
• Strony mogą określić zasady (mają w tym zakresie niemalże całkowitą dowolność), według których będą przeprowadzane dowody w postępowaniu;
• Strony mogą odwołać się w umowie do przepisów powszechnie obowiązujących (np. przepisów kodeksu postępowania cywilnego, co jest jednak rzadkością) lub do wytycznych w zakresie przeprowadzania dowodów w postępowaniu arbitrażowym, które zostały przyjęte międzynarodowe instytucje[1].

Warto również zaznaczyć, że w odróżnieniu od postępowania przed sądem państwowym, w arbitrażu nie ma co do zasady ustalonej hierarchii dowodów ani reguł, według których trybunał arbitrażowy powinien oceniać ich wiarygodność – ustalenie tego leży w gestii arbitrów.

Przykłady dowodów w arbitrażu

Wśród najczęściej wyróżnianych oraz stosowanych w praktyce dowodów w arbitrażu można wskazać m.in.:

1. dowód z dokumentów,
2. dowód z zeznań świadków (z zasady strony w arbitrażu również uznawane są za „świadków”),
3. dowód z opinii eksperta.

• Dowód z dokumentów

W zdecydowanej większości postępowań arbitrażowych największą rolę odgrywają dowody z dokumentów. Jest tak ponieważ głównym zadaniem strony oraz jej pełnomocnika jest zebranie i przedstawienie materiału dowodowego, który jest dla sprawy istotny oraz uzasadni przywoływane przez stronę fakty. Nierzadko sam proces przygotowywania i zbierania materiału dowodowego wymaga więcej czasu i wysiłku, aniżeli właściwe postępowanie arbitrażowe.

W praktyce może się zdarzyć (i często tak jest), że strona nie ma dostępu do wszystkich dokumentów, które są niezbędne do wykazania przez nią określonych faktów. Wówczas może zaistnieć potrzeba do wystąpienia z wnioskiem o wydanie dokumentów przez drugą ze stron lub osoby trzecie. W razie problemów z uzyskaniem dokumentów możliwe jest wystąpienie przez trybunał arbitrażowy do sądu państwowego z wnioskiem o udzielenie pomocy prawnej (o ile w danej jurysdykcji przewidziane jest takie rozwiązanie). W praktyce, nazywane jest to zabezpieczeniem dowodu przez sąd państwowy.

• Dowód z zeznań świadków

Świadkowie w arbitrażu nierzadko odgrywają kluczową rolę dla końcowego wyniku sprawy. Odmiennie od postępowania przed sądem państwowym, w postępowaniu przed sądem polubownym nie ma co do zasady żadnych reguł dotyczących tego kto może być świadkiem czy w jaki sposób powinno zostać przeprowadzone przesłuchanie.

Powszechną i utrwaloną praktyką są dwustopniowe zeznania świadków, tj. najpierw składane są zeznania na piśmie, a następnie, jeżeli trybunał arbitrażowy stwierdzi, że jest to uzasadnione, odbywa się ustne przesłuchanie świadka.

Należy pamiętać, że to na stronie ciąży obowiązek zapewnienia tego, że świadek rzeczywiście zjawi się na rozprawie oraz czy będzie do niej przygotowany. W przypadku niedopilnowania tych obowiązków strona może ponieść negatywne konsekwencje, nie tylko skutkujące np. odmową dopuszczenia tego dowodu na późniejszym etapie (w sytuacji, w której świadek nie zjawi się w dniu jego przesłuchania), ale nawet przegraniem sprawy, jeżeli informacje posiadane przez świadka były kluczowe dla jej rozpoznania.

• Dowód z opinii eksperta

W zależności od rodzaju i charakteru sprawy oraz meritum sporu, może być przeprowadzony dowód z opinii eksperta. W takim przypadku warto zawczasu zadbać o kwestie takie jak dostępność eksperta, obszar ekspertyzy i jego doświadczenie w celu sprawnego i szybkiego rozpoznania sprawy.

W arbitrażu regułą jest, że każda ze stron powołuje swojego własnego eksperta. Po przedstawieniu każdej z opinii często praktykowane jest również skonfrontowanie obu ekspertów lub ich przesłuchanie podczas rozprawy. Podobnie jak w przypadku świadków, to na stronie ciąży zazwyczaj obowiązek zapewnienia obecności eksperta oraz pokrycie jego kosztów (które to koszty mogą być w całości zwrócone przez drugą stronę, w przypadku wygrania sporu).

Podsumowanie

Z uwagi na dużą rolę zasady autonomii woli stron w arbitrażu, warto już na etapie redagowania zapisu na sąd polubowny zadbać o kwestię dotyczącą postępowania dowodowego. Ze względu na bogatą ofertę instytucji arbitrażowych, które działają na podstawie swoich własnych regulaminów, różniących się niejednokrotnie co do postanowień dotyczących postępowania dowodowego, nie jest wymagane szczegółowe określenie kwestii dowodów w umowie arbitrażowej, ale skorzystanie z już dostępnych opcji. Takie rozwiązanie gwarantuje także pewność dla stron w zakresie interpretacji reguł postępowania dowodowego.

Podsumowując, postępowanie dowodowe w arbitrażu może znacząco różnić się od przeprowadzanego przed sądem państwowym. Na przestrzeni lat w praktyce wykształcone zostały jego reguły, w zasadzie powszechnie uznawane – istotne jest więc posiadanie odpowiedniej wiedzy i doświadczenia w tym zakresie, aby nie ryzykować przegraniem sprawy.

Literatura:

Włodyka S., Szumański A. (red.), System Prawa Handlowego. Tom 8. Arbitraż Handlowy, Warszawa 2015.

---

[1] IBA Rules on the Taking of Evidence in International Arbitration Adopted by a resolution of the IBA Council 17 December 2020 International Bar Association.