Na początku lipca 2025 r. Trybunał Arbitrażowy w Sztokholmie wydał wyrok częściowy w jednej z najważniejszych spraw dotyczących Międzynarodowego Arbitrażu Handlowego, w której uczestniczy podmiot polski – w sporze pomiędzy ORLEN SA (dawniej PGNiG) a Gazpromem dotyczącym cen gazu ziemnego w ramach wieloletniego Kontraktu Jamalskiego.

Postępowanie arbitrażowe, wszczęte w styczniu 2022 r., dotyczy wielomiliardowych roszczeń dotyczących mechanizmu ustalania cen gazu dla dostaw do Polski, sięgających 2017 r. i wynikających z umowy podpisanej w 1996 r. Spór wykracza jednak daleko poza kwestie finansowe, obejmując geopolitykę, długoterminową politykę energetyczną oraz rolę międzynarodowego arbitrażu handlowego w obliczu sankcji i zmieniających się sojuszy energetycznych.

Częściowy wyrok arbitrażowy: sprawiedliwy, ale kosztowny kompromis

Wyrok Trybunału Arbitrażowego z 1 lipca 2025 r. przyniósł zarówno ulgę, jak i kolejne zobowiązania.

• Roszczenie Gazpromu o podwyżkę cen od listopada 2017 r.  zostało oddalone.
• Roszczenie ORLENU o obniżenie cen za okres od listopada 2017 r. (lub stycznia 2018 r.) zostało oddalone.
• Nieminej jednak Trybunał Arbitrażowy ustalił nową, wyższą cenę kontraktową obowiązującą za okres od 1. stycznia 2018 r.
• Dalsze roszczenia Gazpromu dotyczące dodatkowych podwyżek zostały oddalone.

Chociaż żadna ze stron nie odniosła całkowitego zwycięstwa, ORLEN stanął teraz w obliczu potencjalnej płatności wstecznej w wysokości około 290 milionów dolarów, wskutek ustalenia nowej, zmienionej formuły liczenia cen. Co ważne, kwota ta jest znacznie niższa niż 1,7 miliarda dolarów, o które początkowo zabiegał Gazprom. Jest to niejako strategiczne zwycięstwo, biorąc pod uwagę dość wczesną fazę całości postępowania.

Mimo to Trybunał nie rozstrzygnął kwestii mechanizmów ugody finansowej ani nie zasądził konkretnych odszkodowań. Oczekuje się, że strony rozstrzygną te kwestie same, korzystając z alternatywnych metod rozwiązywania sporów. W przeciwnym razie kwestie te zostaną poruszone w kolejnym etapie postępowania arbitrażowego. Komunikat prasowy Orlenu nie precyzuje, czy sam Trybunał Arbitrażowy zwrócił się do stron sporu o negocjacje. Takie podejście można postrzegać jako sposób na uniknięcie przez Trybunał podejmowaina decyzji pod presją czasu. Z drugiej strony, umożliwienie stronom polubownego załatwienia sporu daje im większą swobodę i szansę na szybsze jego rozwiązanie.

Co dalej: ceny, sankcje i dźwignia strategiczna

Częściowy wyrok arbitrażowy obejmuje jedynie część większego, wieloetapowego arbitrażu, a kilka kluczowych kwestii nadal pozostaje nierozstrzygniętych, takich jak:

• Korekty cen na podstawie wniosków o renegocjację na lata 2020/2021 .
• Spór o wstrzymanie dostaw gazu przez Gazprom w kwietniu 2022 r.
• Odrębne postępowanie arbitrażowe dotyczące odsetek od rzekomych nadpłat z lat 2014–2020.

Ponadto sankcje unijne blokują obecnie wszelkie płatności na rzecz Gazpromu, niezależnie od wyroku arbitrażowego. ORLEN potwierdził, że będzie przestrzegał przepisów sankcyjnych i oświadczył, że utworzył rezerwy finansowe na potencjalne zobowiązania, jednocześnie kontynuując dochodzenie swoich roszczeń wzajemnych.

Szerszy kontekst: Schyłek Ery Jamalskiej

Żródeł Kontrakt Jamalskiego należy szukać w polsko-rosyjskiej umowie międzyrządowej z 1993 roku, która obejmowała klauzulę „bierz albo płać”, zakaz reeksportu gazu oraz zobowiązania dotyczące dostaw obowiązujące do 2022 roku. Z czasem kontrakt ten stał się symbolem zależności energetycznej Europy od Rosji – a w ostatnich latach zaczął już symbolizować koniec tejże zależności.

Po inwazji Rosji na Ukrainę, ORLEN całkowicie zaprzestał zakupów rosyjskiego gazu i ropy naftowej. Firma pozyskuje obecnie gaz ziemny z Norwegii, Stanów Zjednoczonych, Kataru oraz od wielu dostawców LNG, wykorzystując jednocześnie własną infrastrukturę produkcyjną i transportową. Opisywane postępowanie arbitrażowe jest obecnie przede wszystkim sporem o charakterze historycznym i nie ma wpływu na bieżącą działalność ani bezpieczeństwo energetyczne.

Wnioski prawne

To postępowanie arbitrażowe wskazuje na szereg trendów i podsuwa liczne wnioski, które mogą być przydatne dla prawników wewnętrznych, specjalistów ds. rozwiązywania sporów i firm energetycznych w całej Europie.

1. Częściowe wyroki arbitrażowe mogą zmieniać zobowiązania handlowe bez przyznawania odszkodowań, co z jednej strony prowadzi do tymczasowej niepewności, a z drugiej tworzy potencjalne okazje do negocjacji.
2. Sankcje i czynniki natury politycznej w coraz większym stopniu wpływają na wykonalność i wykonywanie wyroków arbitrażowych.
3. Elastyczność umów, a raczej jej brak, w długoterminowych kontraktach na towary jest obecnie przedmiotem wzmożonej kontroli prawnej i strategicznej.
4. Arbitraż pozostaje główną drogą rozwiązywania poważnych sporów energetycznych, nawet w obliczu napięć geopolitycznych.

Końcowe przemyślenia

Ta sprawa wyraźnie pokazuje, że w arbitrażu nie chodzi tylko o wygraną lub przegraną, ale o to, jak dzielone jest ryzyko, o radzenie sobie ze skutakami wyroku i o dostosowanie taktyki prowadzenia sporu prawnego do szerszych czynników biznesowych i politycznych.

W kancelarii prawnej Jabłoński Koźmiński stale wspieramy klientów w  zakresie poruszania się w gąszczu złożonych przepisów dot. prawa energetycznego, arbitrażu międzynarodowego i sporów strategicznych.

Zachęcamy do kontaktu w razie gdyby chcieli Państwo omówić konsekwencje tej sprawy lub szersze trendy w postępowaniu arbitrażowym dotyczącym sektora energetycznego.