Arbitraż instytucjonalny (przed stałym sądem polubownym) cechują przede wszystkim: posiadanie listy arbitrów rekomendowanych (spośród których strony mogą, lecz nie muszą, wyznaczać sędziów polubownych rozpoznających spór) oraz własny regulamin – według którego, co do zasady, prowadzone jest postępowanie przed danym stałym sądem arbitrażowym.

Istota regulaminów arbitrażowych

W uproszczeniu: regulaminy są de facto znacznie uproszczoną i ograniczoną wersją danej ustawy procesowej – prawa powszechnie obowiązującego w danym kraju. Pozwalają na większą elastyczność postępowania niż prowadzone przed sądem państwowym. Nie mogą jednak pozostawać w sprzeczności z tymi przepisami ustaw, które mają bezwzględnie obowiązujący charakter. Ponieważ w arbitrażu strony nie decydują się na stosowanie w całości ustawy procesowej (prawa krajowego), regulamin daje im większą elastyczność i mniejszy formalizm. Gdyby arbitrzy mieli rozstrzygać spór wg ustawy procesowej (np. kodeks postępowania cywilnego w Polsce), arbitraż byłby iluzoryczny; również dobrze strony mogłyby się udać od razu do sądu państwowego. Byłoby to więc zaprzeczenie istoty arbitrażu.

Z kolei, w arbitrażu ad hoc (a więc prowadzonym poza stałym sądem polubownym) strony również mogą określić reguły postępowania. Standardowo, w takich przypadkach stosuje się regulamin arbitrażowy UNCITRAL, autorstwa właściwej komisji działającej przy Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Zmiany regulaminów

Regulaminy arbitrażowe są dostosowywane do zmieniających się warunków rzeczywistości społeczno-gospodarczej. Mają na celu uproszczenie postępowania w ramach samego arbitrażu. Ponieważ ich zmiany są łatwiejsze niż zmiana prawa krajowego (robią to instytucje arbitrażowe we własnym zakresie), lepiej oddają one potrzeby technologiczne arbitrażu. Dość, by wspomnieć, że arbitraż od dawna zna takie rozwiązania jak rozprawy zdalne, czy pisemne zeznania świadków (witness statement). Ich wprowadzenie było możliwe w poszczególnych instytucjach arbitrażowych właśnie dzięki regulaminom poszczególnych instytucji.

Zazwyczaj, zmiana regulaminów najważniejszych stałych sądów polubownych poprzedzona jest konsultacjami środowiskowymi. Zainteresowani mogą zgłaszać swoje uwagi do udostępnionych projektów. Tytułem przykładu, w polskich warunkach dwie największe i najważniejsze stałe instytucje arbitrażowe: Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej w Warszawie oraz Sąd Arbitrażowy Lewiatan są właśnie w trakcie takich zmian. Dość by wskazać, że osobiście recenzowałem takie zmiany i zabrałem głos na piśmie w takiej dyskusji. Instytucje zachęcają bowiem teoretyków i praktyków arbitrażu do podzielenia się uwagami na temat projektów. Ciekawe było też otwarte kolegium arbitrów Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w dniu 26.11.2024 r., podczas którego prezentowano całościowo projekt nowego regulaminu tej instytucji.

Show must go on

W krajach gdzie rynek arbitrażowy jest większy, takie modyfikacje regulaminów są ważnym wydarzeniem nie tylko dla samej instytucji, ale dla całego środowiska. Wymieniane są one w jednym ciągu ze zmianą prawa powszechnie obowiązującego i bez wątpienia stanowią w skali roku okoliczność odnotowywaną w rocznikach arbitrażowych. Na przykład, wyszukując informacji na temat najważniejszych zmian w arbitrażu w Singapurze w 2024 r. informacja o modyfikacjach regulaminu tamtejszej największej instytucji arbitrażowej – Singapore International Arbitration Centre jest przedstawiana jako jedna z kluczowych informacji o tamtejszych trendach w arbitrażu.

Przyszłość arbitrażu

Europa Centralna, w szczególności Polska, ma olbrzymi potencjał arbitrażowy. Niestety, wciąż jest on niewykorzystany. Zmiany regulaminów arbitrażowych – choć potrzebne i istotne – powinny następować paralelnie do intensywnej i rzetelnej kampanii informacyjnej. Arbitraż azjatycki jest dobrym przykładem. Szkoda bowiem, by wysiłki rodzimych instytucji co do modyfikacji regulaminów pozostały niemal niezauważone, ograniczając się jedynie do debaty wewnątrz środowiska arbitrażowego.