Arbitraż ma na celu władcze rozstrzygnięcie sporu. Arbitrzy wydają wyrok. Możliwe jest również zawarcie ugody w arbitrażu. Sąd polubowny ma charakter sporny. Prowadzi się postępowanie dowodowe, przesłuchuje świadków, strony, udziela zabezpieczeń. Trybunał arbitrażowy może również prosić o pomoc biegłych. Arbitraż to również nowatorskie rozwiązania – od dawna stosuje się w nim rozprawy zdalne czy pisemne oświadczenia świadków. W odróżnieniu od mediacji, w których strony dążą do osiągnięcia kompromisu, sąd polubowny rozstrzyga w sposób władczy o roszczeniach stron. Możliwe jest również „przejście” w arbitrażu na mediację (tzw. model „arb-med”).

Możliwe rozstrzygnięcia

Arbitraż może zakończyć się w następujący sposób:

• rozstrzygnięciem merytorycznym (wyrokiem);
• postanowieniem proceduralnym (np. umarzającym postępowanie z powodu wygaśnięcia zapisu na sąd polubowny, cofnięcia pozwu, zawarcia ugody etc.),
• ugodą, której nadano formę wyroku arbitrażowego (w odróżnieniu od „zwykłej ugody”, jest ona równorzędna wyrokowi arbitrów).

Uwagi praktyczne

Przepisy prawa krajowego regulują sposób zakończenia sporu w arbitrażu. Arbitrzy nie mogą naruszać przepisów bezwzględnie obowiązujących, zwłaszcza takich, które są zaliczane do tzw. „podstawowych zasad” porządku prawnego. Stałe sądy polubowne dbają o to aby ich regulaminy (określające reguły postępowania mniej formalistycznie niż ustawa) były zgodne z przepisami iuris cogentis.

Zakończenie arbitrażu przed wydaniem wyroku z powodów proceduralnych określa możliwe scenariusze: (1) arbitraż jest zakończony; niedopuszczalne jest rozstrzygnięcie tego samego przedmiotu sporu, między tymi samymi stronami w takim samym arbitrażu, (2) postępowanie arbitrażowe kończy się, zaś sprawa trafia automatycznie do rozstrzygnięcia przez sąd państwowy, (3) postępowanie arbitrażowe jest zakończone, ale można na podstawie tego samego zapisu na sąd polubowny (umowy o arbitraż) wnieść tożsamy pozew przed sąd polubowny.

Wydanie wyroku przez arbitrów, bądź zawarcie przed nimi ugody może prowadzić do: (1) dobrowolnego wykonania wyroku/ugody przez stronę przegrywającą (w całości bądź w części co do dochodzonego przez przeciwnika roszczenia), (2) przymusowego wyegzekwowania roszczenia, które zostało stwierdzone przez arbitrów w wyroku, bądź ugodzie.

Postępowanie po wydaniu wyroku bądź zawarciu ugody

Możliwe są następujące scenariusze po tym jak strony uzyskają wyrok sądu polubownego, czy zawrą przed nim ugodę.

Dobrowolne wykonanie wyroku/ugody w arbitrażu oznacza, że strona przegrywająca spór co do danego roszczenia zachowuje zgodnie z wyrokiem czy ugodą. Chodzi również o ugodę, której nadano postać wyroku.

Przymusowe wykonanie wyroku bądź ugody mającej postać wyroku oznacza ingerencję (zatwierdzenie) przez sąd państwowy. Sąd państwowy uznaje wyrok (gdy roszczenie nim stwierdzone nie podlega egzekucji), bądź stwierdza wykonalność (gdy wyrok/ugoda nadaje się do wykonania w drodze egzekucji –  w praktyce przez komornika).

Zakwestionowanie wyroku arbitrażowego może polegać m.in. na uchyleniu, zmianie, stwierdzeniu nieważności, ustaleniu że wyrok nie wywołuje określonych skutków prawnych etc. W Polsce, od wyroku arbitrażowego służy skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego do sądu państwowego.

Uwagi praktyczne

Przedstawione scenariusze znajdują oparcie w polskiej ustawie procesowej – tzw. prawie arbitrażowym. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięć sądu polubownego ma zawsze ustawa (regulaminy arbitrażowe nie regulują np. przymuszenia strony przegrywającej do wykonania wyroku, kwestionowania wyroku arbitrażowego). Prawo arbitrażowej określa przypadki odmowy uznania/stwierdzenia wykonalności wyroku. Ustawa określa również kiedy wyrok arbitrów powinien zostać uchylony przez sąd państwowy.

Przesłanki odmowy uznania/stwierdzenia wykonalności wyroku arbitrów są ściśle określone i dotyczą błędów, które arbitrzy popełnili w wyroku, nie zaś na etapie poprzedzającym.

Bazując na statystykach ok. 2% wyroków jest uchylanych. Również odmowa uznania/stwierdzenia wykonalności wyroku ma miejsce niezwykle rzadko.