Jaki rodzaj arbitrażu?

Strony powinny określić rodzaj arbitrażu, do którego kierują spór. Wyróżnia się arbitraż: (1) przed stałym sądem polubownym, (2) ad hoc, czy (3) administrowany.

Stałe sądy polubowne rozpoznają zwykle większe sprawy, mają określoną renomę, solidne zaplecze infrastrukturalno-logistyczne i określony skład osobowy. Opracowują własne taryfikatory opłat za prowadzenie sporu (świadczenie usługi) i mają własne regulaminy postępowania, które stosują przy rozpoznawaniu spraw. Nierzadko publikują wydawane orzeczenia.

Sąd polubowny ad hoc oznacza rozpoznanie sprawy bądź określonych spraw niezależnie od stałych sądów polubownych. To elastyczna forma arbitrażu. Strony mogą dowolnie określić z arbitrami wysokość honorarium czy reguły postępowania.

Arbitraż administrowany – pośredni między arbitrażem ad hoc a stałym sądem polubownym. Strony korzystają wtedy z zaplecza instytucji arbitrażowej, za jej zgodą. Usługa ta ma charakter odpłatny. Pod pewnymi warunkami można wykorzystać regulamin postępowania takiej instytucji.

Wybór arbitra

Arbitrzy wydają władcze rozstrzygnięcie – wyrok, podobnie jak sędziowie w sądach państwowych. Postępowanie arbitrażowe może również umorzyć i wtedy nie dojdzie do wydania wyroku.

Strony dokonują nominacji arbitrów. To fundamentalne prawo powoda i pozwanego. Wybór rodzaju arbitrażu w klauzuli określa zakres swobody stron przy nominowaniu arbitrów. Określa się np.:

• liczbę arbitrów;
• kwalifikacje,
• język, którym arbiter się posługuje;
• religię lub płeć (w niektórych porządkach prawnych).

Dużą rolę pełnią listy arbitrów rekomendowanych w stałych sądach polubownych. Pomocne są one gdy strony nie wiedzą kogo wybrać na arbitra. Można jednak wybrać arbitra spoza takiej listy.

Najczęściej spory rozstrzyga jeden arbiter, albo zespół trzyosobowy. Zasadą jest rozstrzyganie sporów przez nieparzystą liczbę arbitrów. W arbitrażu ad hoc, przy arbitrze jedynym mogą pojawić się pewne problemy, np.. gdy arbiter ustąpi. Stałe sądy polubowne mają procedury rozwiązujące podobne problemy. Zazwyczaj, niezależnie od rodzaju arbitrażu, każda ze stron nominuje swojego arbitra (arbitrzy boczni), którzy następnie wybierają arbitra przewodniczącego. Ponownie, regulaminy instytucji arbitrażowych przewidują postępowanie w razie:

• zaniechania wyboru arbitrów bocznych przez strony;
• wyboru arbitra przewodniczącego;
• nominacji zastępczej, gdy arbiter ustąpi, zostanie wyłączony, nie może przyjąć bądź pełnić funkcji.

Liczba arbitrów wpływa na koszty arbitrażu, bowiem pełnią oni funkcję odpłatnie.

Ustawodawstwo krajowe określa kto może być arbitrem. W Polsce może to być osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych (za wyjątkiem np. urzędującego sędziego). Arbiter nie musi posiadać wykształcenia prawniczego.

Z treści Konwencji Nowojorskiej, Konwencji Genewskiej, arbitrażowego soft-law (niewiążące powszechnie normy dotyczące arbitrażu) wynika, że arbitrzy mają być bezstronni i niezależni. Inaczej, możliwe jest wyłączenie arbitra ze sprawy.

Hipotetycznie, można nominować znajomego na arbitra, co jednak może skutkować zarzutem braku bezstronności lub niezależności. Warto nominować arbitrów z doświadczeniem w danej dziedzinie sporu. Warto sprawdzić możliwości i dyspozycję przyszłego arbitra.